Przyczyny zaburzeń mowy
Poziom mowy u dzieci w przedziale wiekowym 3 – 7 przedstawia się różnorako w zależności od indywidualnej jednostki. Niektóre dzieci zaczynają mówić bardzo wcześnie, a ich wymowa jest prawidłowa, podczas gdy inne w wieku 7 lat mówią nieprawidłowo, niewyraźnie, niekiedy wręcz niezrozumiale. Przyczyn nieprawidłowego rozwoju mowy może być wiele. Najczęstsze z nich to:
- wada zgryzu, wady uzębienia
- zaburzenia słuchu fizycznego, osłabienie słuchu, niedosłuch
- opóźnienie bądź zaburzenie słuchu fonematycznego
- niska sprawność narządów artykulacyjnych
- zaburzenia emocjonalne
- zaniedbania pedagogiczne
- wadliwe wzorce mowy.
Nieprawidłowości w wymowie często mają charakter nawykowy, a winni są tu sami opiekunowie dziecka, którzy mówią wadliwie, infantylnie, pieszczotliwie, używając zdrobnień, niechlujnie, zbyt szybko, zbyt wolno, niedokładnie wymawiają słowa, redukują grupy spółgłoskowe, końcówki, posługują się niewłaściwymi formami gramatycznymi. Taka mowa nie może być dla dziecka wzorcem, lecz ono, z braku innych wzorców, z konieczności zaczyna ja naśladować. W tym momencie zaczynają się problemy i im szybciej dziecko trafi do logopedy, tym większe szanse na całkowite wyeliminowanie wady.
Do najczęściej spotykanych wad wymowy należą:
- Dyslalia – wady artykulacyjne; nieprawidłowość w wymawianiu jednej bądź wielu głosek, lub też wszystkich głosek (bełkot); zachowane są tutaj rytm, melodia, akcent; wymowa jest zniekształcona i niezrozumiała. W obrębie dyslalia wyróżnia się:
- seplenienie – wadliwą wymowę głosek s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż, ś, ź, ć, dź;
- reranie – nieprawidłową realizację głoski r;
- nieprawidłową wymowę głosek k, g (najczęściej zamienianych na t, d);
- bezdźwięczność – wymowę głosek dźwięcznych bezdźwięcznie;
- nosowanie – głoski nosowe wymawiane są ustnie lub odwrotnie;
- bełkot – dyslalię całkowitą.
- Jąkanie – brak płynności mowy. Najogólniej dzieli się jąkanie na:
· kloniczne – powtarzanie dźwięków i sylab
· toniczne – zatrzymanie wypowiedzi wzmożonym napięciem mięśniowym oraz emocjonalnym.
Przyczyny, przejawy i terapia jąkania mają indywidualny charakter i wymagają fachowej pomocy. Osoby z otoczenia dziecka jąkającego się nie powinny reagować przesadnie na momenty niepłynności mowy, kończyć wypowiedzi za dziecko, krytykować go lub pouczać.
Zaburzenia mowy mogą być związane z innymi zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak:
- zaburzenia emocjonalno- czuciowe
- zaburzenia słuchu
- zaburzenia sprawności motorycznej
- zaburzenia procesu lateralizacji
- ogólne opóźnienie rozwoju umysłowego.
Zaburzenia mowy mogą mieć także związek z takimi cechami osobowości, jak:
- nieśmiałość
- agresja
- trudności w koncentracji uwagi
- lęk
- apatia
- nadpobudliwość
- stres
- napięcie emocjonalne i mięśniowe
- lęk przed mówieniem
- poczucie mniejszej wartości.
Wszystko to przynosi niekiedy rezultaty w postaci trudności w nauce, błędów w czytaniu i pisaniu, strachu przed wypowiedziami ustnymi, prowadzącymi do tzw. kryzysu szkolnego (który daje też objawy somatyczne: ból głowy, brzucha itd.).