JĘZYK

Rzeczywistość językowa znajduje się w kręgu zainteresowań wielu dyscyplin naukowych, od filozofii, semiotyki, poprzez teorię komunikacji, logikę, psychologię, socjologię i teologię, aż po literaturoznawstwo. W rzeczywistości językowej tkwimy właściwie od urodzenia – zarówno poznajemy ją, jak i aktywnie w niej uczestniczymy poprzez takie akty komunikacji, jak słuchanie i mówienie, pisanie i czytanie. Wiedza językowa, którą nabywamy przez całe życie, obejmuje między innymi znajomość słów i reguł gramatycznych, ocenę zjawisk językowych oraz umiejętności i nawyki posługiwania się językiem.

 

W ubiegłym stuleciu nastąpił wzrost zainteresowania językiem, co dało rezultat w postaci rozkwitu nowych dyscyplin naukowych związanych z badaniami nad językiem, do których zaliczają się neurolingwistyka, psycholingwistyka, socjolingwistyka, etnolingwistyka, antropolingwistyka. Na wiedzy o języku oparte są również takie nowe dyscypliny, jak lingwistyka komputerowa, lingwodydaktyka, translatoryka, a także logopedia.

 

Język stanowi najmocniejsze i najwspanialsze narzędzie nie tylko ludzkiego porozumiewania się, lecz także poznania, jako że zawarty jest w nim pewien obraz świata, narzucający nam określony światopogląd. Jednocześnie twórcza moc języka pozwala wyrazić każdą nową wiedzę. Dwie fundamentalne społeczne funkcje języka – komunikatywna i poznawcza – sterują życiem jednostek i warunkują ich współistnienie w społeczeństwie, wśród innych ludzi. Powodzenie człowieka w różnych sytuacjach życiowych zależy od tego, na ile potrafi on wykorzystać możliwości zawarte w mowie.

 

Działalność komunikacyjno-językowa polega przede wszystkim na tym, że człowiek realizuje swoje pozajęzykowe cele, korzystając z przyswojonego systemu. Nadawca produkuje tekst w zgodzie ze swoimi możliwościami i dostosowany do celu i sytuacji komunikacyjnej oraz kierowany do konkretnego adresata. Najprostszy model komunikacji językowej prezentuje się następująco:

System     Nadawca Tekst Odbiorca   Kontekst Rzeczywistość pozajęzykowa

Nadawca i odbiorca: użytkownicy języka komunikujący się wzajemnie; obdarzeni świadomością językową, zdolni do wykonywania czynności językowych dzięki odpowiedniemu wyposażeniu w układzie nerwowym (w mózgu i drogach nerwowych) oraz posiadaniu narządów mowy (mówienia, słuchania, a także pisania i czytania).

 

Tekst: (mówiony lub pisany) konkretny wytwór pojedynczego aktu porozumiewania się oraz środek tego porozumiewania się.

 

Rzeczywistość pozatekstowa: wycinek rzeczywistości, do którego odnosi się tekst i który jest przedmiotem „utekstowienia” przez nadawcę i odbiorcę.

Kontekst: (sytuacja komunikacyjna) obejmuje ogół warunków kulturowych (społecznych, ustrojowych, psychicznych), determinujących zachowanie komunikacyjne użytkowników języka.

 

System: ujmuje się go zazwyczaj jako zhierarchizowany układ poziomów organizujących jednostki językowe tego samego typu (głoski – poziom fonetyczny, morfemy – poziom morfologiczny, słowa – poziom leksykalny, wzorce zdań – poziom składniowy, wzorce tekstów – poziom tekstowy).

 

Rodzaje błędów językowych:

 

1. Błędy w wymowie – błędne artykułowanie głosek bądź ich połączeń; błędna prozodia, czyli błędne użycie akcentów, akcentów zdaniowych, pauz, tempa, intonacji itd. – w sytuacji, gdy nie wynikają one z uwarunkowań fizjologicznych i/lub psychicznych.
2. Błędy w pisowni – (ortograficzne i interpunkcyjne).
3. Błędy morfologiczne (fleksyjne i słowotwórcze) – w odmianie wyrazów i przy tworzeniu neologizmów słowotwórczych.
4. Błędy składniowe – polegają na gramatycznym niedopasowaniu wyrazów (dzieci siedzieli), naruszeniu reguł szyku wyrazów, niewłaściwym użyciu wskaźników zespolenia (Młodzież a zatem wybiera taką drogę życiową…).
5. Błędy leksykalne – powstają w rezultacie nietrafnego doboru wyrazu, np. w wyniku skojarzeń fonetycznych bądź niedostatecznej znajomości znaczeń (Jurek był w tej sprawie daremny), a także na skutek wadliwego łączenia słów (Zosia ma kare oczy) oraz zniekształcania związków frazeologicznych (Jurek nie wypadł kurze spod ogona).
6. Błędy tekstowe – naruszają reguły budowy tekstu (gatunkowe, kompozycyjne, treściowe, w zakresie spójności).
7. Błędy stylistyczne – wynik niedostosowania użytego środka językowego (fonetycznego, gramatycznego, leksykalnego, tekstowego) do całości wypowiedzi i kontekstu sytuacyjnego (np. kolokwializmy w piśmie urzędowym).

 

Komunikacja miedzy ludźmi ma dwa fundamentalne aspekty – zawartości merytorycznej i określania relacji między komunikantami, które są ze sobą ściśle związane. Wzajemną relację partnerów w dyskusji warunkuje również treść przekazu oraz sposób jej przedstawienia, jest to zatem przekaz niejawny. Odbiór komunikatu wymaga zarówno znajomości kodu, jak i sytuacji, w jakiej komunikat został sformułowany. Zwłaszcza istotne są tu konteksty:

 

- komunikacyjny (zachowania komunikacyjne poprzedzające komunikat i mu towarzyszące)

- poznawczy (wiedza o odpowiednim wycinku rzeczywistości, której dotyczy komunikat)

- zadaniowy (rodzaj pozakomunikacyjnej działalności wpływającej na zachowania komunikacyjne, np. życie codzienne, nauka, życie polityczne, życie artystyczne itd.)

- interpersonalny (wynika z ról społecznych osób komunikujących się, dotyczy miejsca i czasu kontaktu, a także atmosfery, w jakiej zachodzi sytuacja komunikacyjna)

- kulturowy (narodowy, regionalny, rodzinny itd.).

 

Przyjmując za kryterium rodzaj intencji nasze wypowiedzi możemy podzielić nasze wypowiedzi na pięć klas:

I. Stwierdzenia – zawierają przekonania mówiącego o dowolnych obiektach i ich cechach (mogą być one jawnie wyrażone czasownikami takimi, jak stwierdzam, ogłaszam, prezentuję, opowiadam, opisuję …).

II. Zobowiązania – wypowiedzi zobowiązujące samego nadawcę do wykonania pewnych działań (obiecuję, oferuję, pozwalam, przysięgam).

III. Dyrektywy – wypowiedzi, których intencja jest oddziaływanie na zachowania innych (rozkazuje, radzę, sugeruję, namawiam, polecam, instruuję, proszę, błagam, modlę się).

IV. Ekspresywy – wyrażam swoich uczuć (przepraszam, wybaczam, gratuluję, potępiam, chwale, dziękuję, życzę, cieszę się, smucę się).

V. Deklaracje – zapowiadanie nowych stanów rzeczy (błogosławię, nadaję ci imię, daję ci ocenę dobrą).

Czy istnieją ogólne reguły porozumiewania się ludzi?

Generalne zasady porozumiewania się ludzi, będą Ce fundamentem współpracy komunikacyjnej, sformułował H.P. Grice. Przedstawiają się one następująco:

 

1. Zasady dotyczące ilości informacji:

- podawaj tyle informacji, ile potrzeba w danej sytuacji;

- nie wprowadzaj więcej informacji niż potrzeba.

2. Zasady dotyczące jakości informacji:

- nie mów tego, o czym jesteś przekonany, że jest nieprawdą;

- nie mów tego, czego nie jesteś pewien (unikaj mówienia nieprawdy).

3. Zasada dotycząca stosunku do tematyki:

- mów tylko to, co jest związane z przedmiotem rozmowy.

4. Zasady dotyczące sposobu wypowiadania się:

- unikaj niezrozumiałości w wyrażaniu się;

- unikaj wieloznaczności;

- bądź zwięzły;

- mów w sposób uporządkowany.

5. Zasada organizacji tekstowej:

- przestrzegaj reguł poprawności językowej (wymawianiowo-ortograficznej, morfologicznej, leksykalnej, składniowej, tekstowej).

 

Inny badacz, Leeche, sformułował ponadto ogólne zasady grzeczności, obowiązujące w sytuacji komunikacyjnej:

1. Bądź taktowny.
2. Bądź wielkoduszny.
3. Bądź życzliwy.
4. Bądź skromny.
5. Bądź zgodny.
6. Bądź sympatyczny.

 

 

Zasady współdziałania konwersacyjnego odnoszą się w większym stopniu do nadawcy niż do odbiorcy, ponieważ jego rola jest tutaj bardziej odpowiedzialna. Nie mniej jednak także i odbiorca ma ogromny wpływ na skuteczność bądź nieskuteczność aktu komunikacji.

 

Ludzkie życie realizuje się przede wszystkim we współdziałaniu i w kontaktach z innymi ludźmi – zarówno w życiu codziennym, jak i w pozostałych obszarach działalności. Komunikacyjna językowa spełnia zatem funkcję socjalizującą, jest podstawą kontaktów interpersonalnych.

 

[ Opracowanie na podstawie: Stanisław Gajda, Wprowadzenie oraz Jak się porozumiewamy?, [w:] Logopedia, pod. red. Tadeusza Gałkowskiego i Grażyny Jastrzębowskiej, Opole 2003, s. 11 – 26.]