Czym jest interpretacja tekstu literackiego?

Tekst literacki kryje w sobie różne możliwości lektury – Cyprian Kamil Norwid powiedział kiedyś, że „czyta się w coraz głębszych głębiach tak, że czytanie każdego arcydzieła jest nieskończone”. Wokół problemów interpretacji pojawiały się już liczne spory, dotyczące zwłaszcza interpretacyjnej strategii, czyli wyboru określonego teoretycznoliterackiego modelu, który wyznaczać ma kierunek, przebieg i sens interpretacji danego dzieła literackiego. Istnieje wiele modeli tejże interpretacji, a to, który z nich jest tym jedynym właściwym, bywało już nieraz przedmiotem konfliktów. Wystarczy wspomnieć choćby rozterki związane z teoriami Gadamera i Ricoeura, reprezentujących hermeneutyczny model lektury, teoriami Derridy, reprezentującego model dekonstrukcyjny, badaniami intertekstualnymi, reprezentowanymi przez Michaela Riffaterre, a także psychoanalitycznymi, reprezentowanymi przez Gastona Bachelarda. Różne modele teoretycznoliterackie prowadzą do rozmaitych odczytań tekstu – inaczej go definiują i inaczej rozumieją jego interpretację, jednakże w ich obrębie da się ustalić pewne punkty wspólne, wedle których zbudować można proces tekstowej lektury.

Są nimi:

• faza przedrozumienia
• rozumienie
• sens i znaczenie
• symbol i metafora
• strategia formalna (rozumiana jako rodzaj organizacji semantycznej tekstu)
• rozpoznanie typu wyobraźni poetyckiej.

Kategorie te stanowią fundamentalne elementy, na które kieruje się uwagę w procesie interpretacji i to one najczęściej wyznaczają plan interpretacyjnych działań oraz służą ustalaniu stabilnego obrazu tekstu.

Między przedstawionymi kategoriami istnieje ścisła współzależność – aby zrozumieć tekst, trzeba zrozumieć jego składowe – słowa, zdania, nawet poszczególne głoski, a także interpunkcję i prozodię. Wszystkie te elementy składowe uzyskują sens w treści danego dzieła. Faza przedrozumienia zakłada przebycie dystansu dzielącego interpretatora od tekstu – pokonanie tego dystansu jest niezbędnym etapem interpretacji. Każdy bowiem tekst ma jakiś określony kontekst, który nie jest wprawdzie tak istotny i zasadniczy, jak sam utwór, ale którego nie sposób zignorować. Aby wspiąć się na dalsze szczeble interpretacji, niezbędne jest osiągnięcie wspólnoty rozumienia, odtworzenie sytuacji dziejowej autora, ale też wkład własny odbiorcy w interpretację – wkład całej swojej wiedzy i doświadczenia życiowego, mających wpływ na to, jak odczytujemy różne treści. Na pełne rozumienie tekstu mają wpływ również umiejętności w sferze analizy środków stylistycznych, świadomie zastosowanych przez artystę (symbol, metafora, metonimia, synekdocha, porównanie, epitet, oksymoron itd.), będących ważnymi składowymi każdego rodzaju literatury, fundamentalnymi zwłaszcza dla liryki.

Interpretacja tekstu to również wątpliwości go dotyczące, udzielanie odpowiedzi na stawiane w nim pytania i formułowanie własnych pytań z nim związanych. To wreszcie umiejętność umiejscawiania tego tekstu w szeroko pojętym kontekście kulturowym – odnoszenia go do innych znanych nam tekstów kultury i zauważania zachodzących między nimi relacji o rozmaitym charakterze.

Interpretacja tekstu jest procesem złożonym, a pogłębianie swojej wiedzy na temat jej mechanizmów czyni nas bardziej świadomymi odbiorcami wszelkich treści.